Door: Michèl de Jong
Alweer jaren geleden hoorde ik van een bevriende sportjournalist een curieus verhaal. Een tipgever had hem benaderd met een opmerkelijke scoop: de Argentijn Lionel Messi, destijds sterspeler bij FC Barcelona en algemeen beschouwd als een van de beste voetballers aller tijden, zou Gronings bloed hebben. Volgens de documentatie – een slordig getekende stamboom – die deze claim moest ondersteunen zou Messi afstammen van een arbeidersfamilie uit Stedum die aan het eind van de 19de eeuw naar Argentinië emigreerde. Aan mij de vraag of ik er eens naar wilde kijken, want het gerucht was prikkelend genoeg om aan een nader onderzoek te onderwerpen: zou onze provincie naast de in Bedum geboren Arjen Robben – indirect – nóg een voetbalvedette hebben voortgebracht?
De hypothese
De gepostuleerde afstammingslijn loopt via Messi’s grootmoeder van vaderskant. Deze Rosa Maria Pérez zou een dochter zijn geweest van Josep Pérez en de rond 1925 geboren Rosa Nelly Leonor Thobokholt, die op haar beurt een dochter was van de in 1918 in Rosario gehuwde Cornelio Thobokholt en Emilia Eva Rossler. Cornelio – de vermeende betovergrootvader dus van Lionel Messi – zou in 1888 in Stedum onder de naam Cornelis zijn geboren als zoon van Willem Johannes Thobokholt en Klaassien Kornelis Willemsen, en op zeer jonge leeftijd met zijn ouders naar Argentinië zijn gekomen (schema 1).
Schema 1: De hypothetische afstammingsreeks van Lionel Messi uit de Groningse familie Thobokholt
Al bij een eerste beschouwing bleken er aan de geponeerde stamlijn nogal wat bezwaren te kleven: veel cruciale data ontbraken, terwijl volgens de wél beschikbare gegevens Messi’s oma Rosa Maria Pérez reeds op haar derde(!) jaar een kind kreeg en Rosa Nelly Leonor Thobokholt daarmee al rond haar 32e oma zou zijn geworden van Jorge Horacio Messi, de vader van haar veronderstelde achterkleinzoon Lionel. Ook wanneer de geboorte van Rosa Tobokholt met een paar jaar werd vervroegd naar 1918 – het huwelijksjaar van haar ouders – zijn er twee vroege tienerzwangerschappen nodig om de opeenvolging van de generaties kloppend te krijgen.
Dat er bij de veronderstelde afstammingsreeks op zijn zachtst gezegd nogal wat kanttekeningen te plaatsen waren, hoefde niet meteen te betekenen dat de hypothese als geheel op onzin berust. Om de juistheid (of waarschijnlijkheid) ervan te toetsen was genealogisch onderzoek noodzakelijk, waarbij zowel vanuit de Groningse familie Thobokholt naar het heden als vanuit Lionel Messi naar het verleden kon worden gewerkt.
De familie Tho Bokholt
Voor het gemak begon ik mijn zoektocht aan onze zijde van de Atlantische Oceaan. Het gezin bovenaan de afstammingsreeks heeft – zij het onder de naam tho Bokholt in plaats van Thobokholt – inderdaad bestaan. Op 22 mei 1886 gaven de 23-jarige Willem Johannes tho Bo(c)kholt en de drie jaar jongere Klaassien Willemsen elkaar het jawoord op het gemeentehuis van Stedum. Uit de huwelijksakte blijkt al meteen dat de kersverse echtelieden bepaald niet tot de welvarende bovenlaag van de Stedumer bevolking behoorden. Willem had in zijn tienerjaren als boerenknecht gewerkt maar was nu, evenals zijn ouders, dagloner van beroep. Klaassien verdiende de kost als dienstmeid in Loppersum. De handtekening van haar vader, eveneens dagloner, ontbreekt op de huwelijksakte, aangezien hij nooit had leren schrijven. De bruid en bruidegom zetten evenwel een trefzekere signatuur; anders dan zijn vader schreef Willem zijn familienaam met een ‘c’, als Tho Bockholt. Het bruidspaar was overigens wel in staat om de verschuldigde leges voor de vereiste uittreksels – in totaal drie gulden – te voldoen; helemaal armlastig waren Willem en Klaassien dus niet.
Ten tijde van het huwelijk was Klaassien al twee maanden zwanger: op 27 december 1886 werd hun eerste kind, Johannes, geboren in Stedum. De vader had de ‘c’ in zijn achternaam alweer afgezworen, zodat het kind de naam Tho Bokholt meekreeg. Op 19 februari 1888 beviel Klaassien van een tweeling: Kornelis en Anje. De laatste overleed echter precies een maand na haar geboorte (schema 2).
Schema 2: het gezin Tho Bokholt-Willemsen in Stedum
Blijkens het bevolkingsregister van Stedum emigreerden Willem en Klaassien in november 1889 met hun twee zoontjes naar Zuid-Amerika. Zij waren bepaald niet de enigen die in deze periode hun geboortestreek verlieten om een beter bestaan buiten de landsgrenzen na te jagen. In het laatste kwart van de 19de eeuw was de Noord-Nederlandse landbouweconomie ingestort als gevolg van de massale import van goedkoop graan en andere landbouwproducten uit Amerika en Rusland, die de bodem onder het traditionele boerenbestel had weggeslagen. Door de automatisering die zich in het kielzog van de industriële revolutie voltrok waren vooral voor het lagere personeel op het platteland de kansen op werk en een fatsoenlijk inkomen dramatisch afgenomen. Alleen al uit Groningen en Friesland emigreerden vele tienduizenden paupers, voornamelijk naar Duitsland en de Verenigde Staten, maar ook naar Zuid-Amerika – en meer in het bijzonder naar Argentinië.
De naam Tho Bokholt – of een variant daarop – bleek niet voor te komen in de lijsten van aangekomen Nederlanders in Buenos Aires in de periode 1882-1926.[i] De vooralsnog oudste originele bron waarin ‘Willem Thobokholt’ in relatie tot zijn nieuwe thuisland werd aangetroffen is de verklaring die hij op 20 augustus 1893 aflegde in zijn woonplaats Rosario (provincie Santa Fé) waarin hij aangaf dat hij geen afstand wilde doen van zijn Nederlandse nationaliteit. Hij was toen overigens nog altijd dagloner van beroep.[ii] Uit hetzelfde archief blijkt dat hij niet de enige Tho Bokholt was die zich in Argentinië had gevestigd: ook zijn broer Bernardus en diens zonen Johannes, Jan, Anko en Willem – allen woonachtig te Rosario – legden op enig moment een dergelijke verklaring af.[iii] Het eerstvolgende levensteken vond ik in de Argentijnse volkstelling van 1895. Klaassien wordt dan als Nicolasa Villennson met haar zoons Juan (8), Cornelio (5), Bernardo (2 ½) en dochter Guillerma (0) Tubojols vermeld in sección 8 in Rosario. Klaassien was inmiddels vidua (weduwe), en naast oudste zoon Juan de enige die nog uit Olanda kwam. Cornelio was geboren in Cordóba, de twee jongste kinderen in Santa Fé. De moeder verklaarde in totaal zes kinderen te hebben gebaard en negen jaar getrouwd te zijn geweest. Uit deze informatie blijkt dat Willem tho Bokholt zeer kort voor de volkstelling overleden was, waarschijnlijk nog vóór de geboorte van baby Guillerma, die volgens de traditie (‘Wilhelmina’) naar haar recent gestorven vader was genoemd. Bovendien moet ook de in Stedum geboren Kornelis – als hij de boottocht überhaupt overleefd heeft – kort na aankomst in Argentinië zijn overleden, gezien de geboorte van een tweede Cornelio rond 1890 in Cordóba (schema 3).[iv]
Schema 3: het gezin ‘Tubojols’ in Rosario, situatie in 1895
Linkerpagina uit het volkstellingsregister van Rosario, 1895. Nicolasa Villenson en Juan, Cornelio, Bernardo en Guillerma Tubujols staan vermeld onder nummers 8 t/m 12.
Daarmee waren de vanuit Nederland raadpleegbare primaire bronnen zo goed als afgegraasd. Daar stond tegenover dat de website van wijlen amateurgenealoog Jaap Bos (1943-2013) een tamelijk uitgebreid overzicht bleek te bevatten van de Argentijnse nakomelingen van Willem tho Bokholt en Klaassien Willemsen, tot en met hun achter-achter-achterkleinkinderen (geboren in jaren 1990-2000).[v] De informatie was her en der lacuneus, maar het geheel deed authentiek en betrouwbaar aan. Het kon bijna niet anders dan dat Jaap Bos de door hem verzamelde gegevens persoonlijk had ontleend aan zijn nabije familieleden uit Argentinië; Klaassien tho Bokholt-Willemsen was immers zijn oudtante geweest.[vi]
Volgens de website van zijn achterneef trouwde Cornelio tho Bokholt op 23 februari 1918 in Rosario met Emilia Eva Rossler, geboren te Santa Fé op 2 februari 1898. Bos vereenzelvigde de bruidegom overigens abusievelijk met de Kornelis uit 1888; kennelijk was hij niet op de hoogte van diens jonge overlijden en de geboorte van zijn gelijknamige broer rond 1890. Cornelio – overleden op 7 januari 1946 te Rosario – en Emilia kregen vijf kinderen: Guillermo (1918-1948), Santiago Federico (1919-1986), Cornelio Teodoro (1921-1988), Emilia Alida (1922-1995) en Nelly Leonor (leefjaren onbekend).
Behoudens enkele nuances werden de oudste twee generaties in de opgegeven verwantschapsreeks (schema 1) dus bevestigd door contemporaine bronnen. De derde generatie was op zijn minst geloofwaardig geworden door de vermelding op de genealogische website van een tamelijk nabij familielid. Anders dan bij haar oudere broers en zus, wier nageslacht tot op het heden was uitgewerkt, werden van Nelly Leonor Thobokholt (zoals haar naam in Bos’ overzicht luidt) geen leefjaren of informatie over een huwelijk vermeld. In de stamboom, die ook de nazaten van Cornelio’s broer Juan omvat, werd overigens met geen woord gerept over een connectie met de familie Messi.
De vraag was dus of de genoemde Nelly Leonor Thobokholt (die inderdaad rond 1925 geboren moet zijn) onder de naam Rosa Nelly Leonor Tho – volgens de anonieme tipgever zou zij het naamdeel Bokholt hebben laten vallen – getrouwd is met Josep Pérez en daarmee de overgrootmoeder van Lionel Messi was. Het feit dat zij net als de Argentijnse topvoetballer en zijn directe familie in Rosario woonden, was in dit verband natuurlijk extra intrigerend.
De familie van Lionel Messi
Lionel Andrés Messi Cuccittini[vii], bijgenaamd La Pulga – ‘De Vlo’ – vanwege zijn wendbaarheid en kleine gestalte, is geboren op 24 juni 1987 in Rosario als zoon van Jorge Horácio Messi (geboren in 1958) en Celia María Cuccittini. Volgens de aan hem gewijde lemma’s op Wikipedia is hij van bescheiden komaf: zijn vader werkte als arbeider in een metaalfabriek, terwijl zijn moeder wat bijverdiende als schoonmaakster.[viii]
Het geluk wilde dat naar zijn voorouders, vooral die van vaderszijde, al enig onderzoek is verricht. Twee kranten meldden in respectievelijk 2005 en 2006 dat de familie Messi oorspronkelijk afkomstig is uit de Italiaanse stad Ancona, vanwaar ene Angelo Messi in 1883 naar Argentinië emigreerde.[ix] In september 2011 maakte de burgemeester van het plaatsje Bellcaire d’Urgell in Catalonië trots bekend dat een van Messi’s overgrootvaders aldaar was geboren. Uit aanvullend onderzoek door de krant El Segre zou zijn gebleken dat deze Josep Pérez, zoon van ene Ramón Pérez, in 1928 aan boord van het schip ‘Catala’ naar Argentinië is gekomen. Tijdens de veertig dagen durende bootreis zou hij ene Rosa ontmoet hebben, die op weg was naar Zuid-Amerika voor een gearrangeerd huwelijk met een andere man. Rosa koos echter voor haar medepassagier Josep, en in Argentinië werd hun dochter Rosa Maria Pérez geboren, die later zou trouwen met Eusebio Messi. Zij waren de grootouders van Lionel Messi[x].
Deze gegevens worden althans deels bevestigd in de biografie – simpelweg Lionel Messi getiteld – die de Argentijnse journalist Leonardo Faccio in 2012 over zijn door hem bewonderde landgenoot schreef en een jaar later in Nederlandse vertaling uitkwam bij De Bezige Bij. Faccio had voor zijn boek onder meer de arbeiderswijk Las Heras in het zuiden van Rosario bezocht, waar Messi tot zijn dertiende opgroeide en waar nog altijd familie van hem woont. De biograaf noemt Messi’s grootouders van vaderskant, een bakkersechtpaar, met hun volledige namen: de destijds 85-jarige Eusebio Messi Baro en Rosa María Pérez Mateu. Don Eusebio Messi zegt in de biografie te zijn geboren op het platteland bij Rosario als kleinzoon van Italianen, terwijl de ouders van zijn vrouw worden omschreven als ‘Catalaanse boeren’. Ook Lionels opa van moederskant, Antonio Cuccittini, leefde nog toen Faccio Las Heras aandeed. Het was diens in 1998 overleden vrouw, Celia Olivera de Cuccittini, die haar kleinzoon Lionel voor het eerst meenam naar een voetbalwedstrijd en aan wie Messi sindsdien met een blik naar de hemel al zijn doelpunten opdraagt.[xi]
De Spaanse sportverslaggever Guillem Balagué dook in zíjn – overigens nogal krukkig vertaalde – boek over ‘Leo’ Messi uit 2013 nog wat dieper in de familiegeschiedenis:
…Leo is een Messi en de meisjesnaam van zijn moeder is Cuccittini. De familie stamt af van Italiaanse immigranten, die vanuit Recanati en Ancona, en in de Italiaanse streek de Marche, naar Argentinië waren gekomen. Lionel heeft ook Spaans bloed. Rosario trok Europeanen aan, met name Spanjaarden en Italianen die in de eerste decennia, toen de stad in opkomst was, de helft van de bevolking uitmaakten. Een van Leo’s overgrootmoeders, Rosa Mateu i Gese, kwam uit Blancafort de Tragó de Noguera, een streek in de Pyreneeën, bij Lleida, en emigreerde als kind naar Argentinië. Tijdens de overtocht over de Atlantische Oceaan ontmoette ze een man uit Bellcaire d’Urgell, José Pérez Solé. (…) Uiteindelijk trouwden ze in Argentinië en kregen ze drie kinderen, onder wie Rosa María, de vrouw van Eusebio Messi, de ouders van Jorge Messi.[xii]
Over Messi’s overgrootmoeder Rosa Meteu i Gese verscheen in 2011 een artikel in de Catalaanse sportkrant El Mundo Deportivo, waarin staat vermeld dat zij in 1910 werd geboren in Blancafort de Tragó de Noguera, en op 18-jarige leeftijd de oversteek naar Argentinië maakte in de hoop op een beter leven.[xiii] Verder bevestigt het stuk de eerder gemelde ontmoeting op de boot met Josep Pérez Solé en het verdere verloop van hun romance (of eigenlijk andersom: het is overduidelijk dat biograaf Balagué zich bij zijn passages over Rosa en Josep op dit artikel heeft verlaten). De verzamelde informatie over Messi’s voorouders is samengevat in schema 4.
Schema 4: de voorouders van Lionel Messi, voor zover bekend
Vergelijking en conclusie
Toen de namen en enkele levensbijzonderheden van de opa’s en oma’s van Lionel Messi waren achterhaald, werd onmiddellijk duidelijk dat de Messi-stamboom nergens aansluit op de genealogie Tho Bokholt. Het was uitgesloten dat Nelly Leonor Thobokholt de grootmoeder – laat staan overgrootmoeder! – van Messi was. Van een persoonsverwisseling kon evenmin sprake zijn: de diverse krantenartikelen en biografieën zijn volstrekt helder over de identiteit en afkomst van de grootouders van de topvoetballer – van wie er indertijd nota bene nog drie in leven waren. Ook in het licht van de goede sier die men in Italië en Catalonië maakte met de afkomst van de Argentijnse sterspeler was het ongeloofwaardig dat eventuele Nederlandse connecties van Messi niet eerder boven water zouden zijn gekomen. De aan de journalist verstrekte afstammingsreeks moest derhalve naar het rijk der fabelen worden verwezen. Lionel Messi stamt, zoals het gros van zijn landgenoten, louter af van Italianen en Spanjaarden. Door de aderen van De Vlo stroomt geen druppel Gronings bloed.
Sectie op een broodje aap
Na de onomstotelijke conclusie dat het verhaal over Messi’s Groningse voorouders onjuist is, bleef de vraag hoe de tipgever aan deze desinformatie is gekomen. Het betrof immers niet alleen een gerucht, maar de stelling dat Messi van Groningse afkomst is werd onderbouwd door een concrete stamboom met weliswaar twijfelachtige jaartallen maar ook namen van mensen die werkelijk hebben bestaan.
Het is zonneklaar dat de oorspronkelijke bedenker van deze hoax – want zo kunnen we het wel noemen – de informatie over de oudste generaties Tho Bokholt (Willem, Cornelis/Cornelio en diens kinderen in Argentinië) heeft overgenomen van de website van Jaap Bos. Deze site was namelijk de enige bron waaraan hij of zij de huwelijksdatum van Cornelio en Emilia Eva Rossler heeft kunnen ontlenen, en waar de namen van hun kinderen op vermeld stonden. Vervolgens is de voornaam Rosa – die de betrokkene ongetwijfeld kende uit de Messi-biografieën – domweg aan die van Nelly Leonor Thobokholt vastgeplakt om haar als overgrootmoeder van Lionel Messi op te kunnen voeren. Daarbij is echter klunzig genoeg over het hoofd gezien dat er geen biologische ruimte meer was voor een generatie tussen de kinderen van Willem Tho Bokholt en de grootouders van Messi.
Afgezien van dit staaltje stamboomtechnische onkunde bevatte het broodje-aapverhaal over de Groningse wortels van de beste voetballer ter wereld alle ingrediënten van een goede vervalsing: een flinke dosis verifieerbare feiten (de emigratie van de Tho Bokholts en hun vestiging in Rosario), vermengd met een scheut prikkelende onduidelijkheden (het ontbreken van de levensdata van Nelly Leonor), afgemaakt met een toefje ‘zou kunnen’ (de Europese antecedenten van de Argentijnse bevolking en Messi’s relatie met Rosario). Daarnaast was er nog het element ‘wishful thinking’: de onthulling dat Lionel Messi Groningse voorouders heeft zou zonder meer nieuwswaardig zijn – zij het eerder in de categorie human interest dan breaking news.
Naar de motieven van de aanstichter van deze genealogische falsificatie kunnen we enkel gissen. De sportjournalist in kwestie wilde zijn – onbetrouwbaar gebleken – bron in lijn met zijn beroepscode niet bekendmaken. Was hier sprake van een grap of een malicieuze poging een canard geplaatst te krijgen om de journalist dan wel het medium in kwestie in verlegenheid te brengen? Hoe dan ook onderstreept het voorgaande verslag nog maar eens het belang van deugdelijke, op solide onderzoek gebaseerde journalistiek en geschiedschrijving – ongeacht de trivialiteit van het onderwerp.
(Dit stuk is een bewerkte versie van Michèl de Jong, ‘Heeft Lionel Messi Groningse wortels?’, GroninGen 23(2016)1, p. 16-23)
[i] http://twierstr.home.xs4all.nl/Argentinie/ba_lijst_codeboek.html
[ii] Nationaal Archief (Den Haag), toeg. 2.05.10, inv.nr. 80, verklaringen van Nederlanders in Argentinië dat zij de Nederlandse nationaliteit wensen te behouden (1893-1912) (online raadpleegbaar via http://twierstr.home.xs4all. nl/Argentinie/paspoort.html).
[iii] Ibid.; Bernardus (tho) Bokholt (geb. 1843) was in 1870 getrouwd met Anje Dekker (1844-1888). Hieruit werden geboren Johannes (1871-1871), Johannes (1877), Jan (1878), Anko (1879), Geessien (1880), Willem (1882), Remko (1883), Anje (1885) en Jakob (1887). Bernardus tekende zijn verklaring op 11 aug. 1893, Johannes en Jan op 30 aug. 1902, Willem op 21 aug. 1902 en Anko op 21 okt. 1902.
[iv] http://www.familysearch.org, collection Argentina, censo nacional 1895
[v] http://members.home.nl/jaap.bos/04patc/04patc-000009.htm#BM13178
[vi] Jakob Bos was een kleinzoon van Jakob Willemsen (1861-1919), de oudere broer van Klaassien. De moeder van Bos, Henderika Bos-Willemsen (1903-1987) was dus een volle nicht van de Argentijnse Tubojols.
[vii] Zoals in veel Zuid-Amerikaanse landen krijgen kinderen in Argentinië zowel de achternaam van hun vader als van hun moeder. In het dagelijks gebruik worden zij echter veelal alleen met hun eerste (dus de vaderlijke) familienaam aangeduid.
[viii] Zie o.a. http://en.wikipedia.org/wiki/Lionel_Messi#Early_life
[ix] Alexander Aquilar, ‘El origen de los Messi está en Italia’, Al Día 24 februari 2006; Cristina Cubero, ‘Las raíces italianas de Leo Messi’, El Mundo Deportivo 7 oktober 2005
[x] ‘Leo Messi tiene raíces en un pueblo de la provincia de Lleida’, Cadena Ser 28 september 2011; ‘Messi i Bojan són cosins i amb arrels a El Poal’, El Segre 12 oktober 2011; ‘Messi y Bojan están vinculados familiarmente: Son primos de cuarta generación’, El Mundo Deportivo 12 oktober 2011
[xi] Leonardo Faccio, Lionel Messi (De Bezige Bij, Amsterdam 2013); in de zomer van 2011 was Antonio Cuccittini 82 jaar oud (Kieran Kaal, ‘Mini-repo Rosario: Geduld raakt op’, Telesport 4 juni 2011.
[xii] Guillem Balagué, Messi (Kosmos, Utrecht 2013)
[xiii] Conchita Roura, ‘La bisabuela Catalana de Messi’, El Mundo Deportivo 20 sept. 2011
